بيان اعتبار به شرط لا در ماده در ماده همچنين شرح مىدهيم كه براى مادة المواد عالم هم ، اعتبار لا به شرط و به شرط لا هست و به جهت تفتيش از حالاتى كه دارد اين دو اعتبار در او گفته مىشود . البته هيولاى اولى كه در غايت ابهام بوده و پهنهء عالم طبيعت را فرا گرفته است و صورت جسم مطلق به او مىرسد و چون با اين صورت نمىتواند جلوه‌گر شود مگر اينكه به صورت جسم خاصى درآيد ؛ لذا هميشه با صورتى از صور جمادى و نباتى و حيوانى و انسانى متحد مىشود كه صورت انسانى آخرين مرتبهء طبيعت بوده و سير عالم طبيعت به اين مرتبه ختم مىشود . براى تحقيق مطلب گوييم : نزاعى بين فلاسفه هست در اينكه آيا تركيب بين ماده و صورت تركيب انضمامى است يا تركيب اتحادى ؟ هر قولى را فرقه‌اى اختيار نموده‌اند . « 1 » و لكن حق تفصيل است ، يعنى ماده با بعضى صور تركيب اتحادى داشته و با بعضى صور تركيب انضمامى دارد . و لذا مىگوييم : هيولاى اولى صرف القوه بوده و قابليت دارد در مراتبى سير كرده و در هر مرتبه فعليتى به خود بگيرد . مثلًا مادهء اين شجر ، در وقتى با صورت شجريه هم آغوش نبود و در بذر ، قوهء امكان اتحاد با صورت شجريه بود و از مرتبهء قوه حركت كرده به مقامى رسيد كه سر از گريبان اين شجر بيرون آورد ، در اين مقام يك فعليت به خود گرفته و صورت نباتيهء شجريه با آن فعليت ، اتحاد پيدا نموده و اين تركيب اتحادى است . زيرا در اين شجر ، آن ماده است كه شجر شده و با اين صورت شجريه متحد شده است و اين مقام فعليت ماده نسبت به مقام فعليت شجريه لا به شرط است ؛ چون اگر لا به شرط نبود نمىتوانست با اين صورت شجريه متحد شود .

--> ( 1 ) - رجوع كنيد به : اسفار ، ج 5 ، ص 282 - 286 ؛ شوارق الالهام ، ص 172 - 174 ؛ شرح منظومه ، بخش حكمت ، ص 105 .